Πάρε την ευθύνη της ζωής σου
Ελληνική μεταγραφή

Το ελληνικό κείμενο ακολουθεί την ομιλία της πρωτότυπης ηχογράφησης. Τυχόν μουσική, ψαλμωδία ή δυσδιάκριτα σημεία διακρίνονται από την ομιλία. Η πλήρης ελληνική ηχογράφηση διατηρείται.

Τι κάνουμε, βρε παιδιά; Πώς είστε; Τι κάνεις; Χαίρομαι που είμαι πάλι μαζί σου. Και θα πούμε δυο λόγια στην Πειραϊκή Εκκλησία, στο σταθμό που μιλάει στην ψυχή μας, στους 91,2. Και σήμερα, και δεν είναι τώρα βράδυ που κάνω εγώ την εκπομπή, αλλά είναι ίσως βράδυ εκεί που είσαι εσύ αυτή τη στιγμή, στην αναμετάδοση που γίνεται το βράδυ.

Ίσως βράδυ εκεί που ακούς την εκπομπή γραμμένη σε ένα δικό σου CD, στο mp3, ή που περπατάς, ή που οδηγάς. Δεν ξέρω, αλλά σου μιλώ για το βράδυ, διότι θα ήθελα να μπορώ να κάνω τις εκπομπές μου εγώ το βράδυ. Γιατί όταν νυχτώνει και περάσει η ώρα και τελειώσει η μέρα, και δεις τα πράγματα έτσι όλα, πώς πέρασαν και καταλαγιάσουν οι κόποι και η κούραση και...

Βρεις λίγη ώρα και ξαπλώσεις στο κρεβάτι σου ή κάπου σε έναν καναπέ και ησυχάσεις. Δεν ξέρω σε σένα, αλλά σε μένα, εκείνη την ώρα της νύχτας, έρχονται στο νου μου ωραίες σκέψεις, έρχονται στο νου μου εμπνεύσεις, έρχονται στο νου μου πράγματα που θα ήθελα να πω. Φεύγουν οι επιπολαιότητες, οι βιασύνες. Κάπως κάτι παθαίνει η ψυχή μας το βράδυ. Δεν ξέρω αν είναι τυχαίο το ότι οι μοναχοί στα μοναστήρια κάνουν προσευχή έτσι μέσα στο σκοτάδι, μέσα στη νύχτα, που αλλάζει η ψυχή μας και η ψυχολογία μας και η διάθεσή μας και δημιουργείται μέσα μας έτσι ένας γλυκασμός. Φεύγει η ένταση της μέρας, η παρορμητικότητα και η νευρικότητα και η ένταση και αυτό το που σε κάνει να μην έχεις ησυχία πουθενά.

Και θες να καταλαγιάσεις, να γαληνέψεις. Εκείνη την ώρα λοιπόν εγώ σε σκέφτομαι, αλλά πού να σε έχω εκείνη την ώρα να στα πω; Πού να είμαι κι εγώ εκείνη την ώρα με μικρόφωνα και στούντιο και ηχεία και τον ηχολήπτη μας και τον μουσικοσυνθέτη μας, Βασίλη Χατζηνικολάου, που και σήμερα είναι μαζί μας, και σε ευχαριστώ πολύ, Βασίλη μου. Λέει ένας: «Μιλείς τόσο πολλά για τον Βασίλη, του κάνεις κακό». Και του λέω: «Σώπα, χριστιανέ μου. Ποιος λέει για τον Βασίλη πολλά; Ο Βασίλης είναι ταπεινός και μακάρι να έλεγαν πολλά, για να έλεγα εγώ λίγα λιγότερα». Αλλά για μερικούς ανθρώπους τελικά που αξίζουν πολλά, δυστυχώς δεν λέγονται πολλά. Έχεις ακούσει πάρα πολλά για κάποιους ανθρώπους που θα περίμενε κανείς να ακούσει δύο καλά λόγια, έναν δίκαιο έπαινο, όπως λέμε στην εκκλησία. Όχι έπαινο ναρκισσισμού, κολακίας αρρωστημένης και έπαρσης, αλαζονίας, αλλά τον έπαινο.

Θέλει ένα παιδί για να πατήσει στα πόδια του ακόμα καλύτερα και να προχωρήσει. Μην τον μπερδεύεις. Άλλο ο έπαινος που κάνει ζημιά στον άλλον. Είναι σαν να τον παραδίδεις, όπως λένε οι πατέρες, στον πειρασμό. Όταν παινεύεις, λέει, κάποιον, είναι σαν να λες στον πειρασμό, ορίστε, έλα, πάρ' τον, σου τον παραδίδω, γιατί του δημιουργείς φούσκωμα στο μυαλό και στο λογισμό ότι είσαι το κάτι άλλο. Εδώ δεν μιλάμε για κάτι τέτοιο, μιλάμε για τον άνθρωπο που θέλει ενθάρρυνση και θέλει τόνωση και να του πεις: Εκτιμώ το έργο σου, εκτιμώ τον αγώνα σου, εκτιμώ την ποιότητα της δουλειάς σου. Συνέχισε όμως να το κάνεις κι εσύ αυτό, να επαινείς, να τονώνεις τους ανθρώπους τους δικούς σου, να τονώνεις αυτούς που είναι δίπλα σου, να τους δίνεις κουράγιο.

Όταν πεθάνουν και περάσουν τα χρόνια, θα είναι πολύ αργά να τους λες μετά τέτοια πράγματα. Θα είναι πολύ αργά. Το παράπονο, λέει, του νεκρού, έλεγε ένας καθηγητής μας στο πανεπιστήμιο, είχε γράψει κάτι ποιηματάκια και ήταν ένα με δύο γραμμές που έλεγε «Το παράπονο του νεκρού» και έλεγε: «Αχ, μωρέ, να ζούσα κι ας μην με έκλαιγε κανείς». Αχ, να ζούσα. Τώρα, λέει, πέθανα, με κλαίτε όλοι και συζητάτε για μένα και λέτε καλά λόγια και επαίνους και μπράβο και ήσουνα σπουδαίος και ήσουνα λαμπρός, και όσο ζούσε, μηδέν. Καμία κουβέντα, καμία στοργική προσέγγιση, κανένα τηλέφωνο να του πεις ότι, ξέρεις τι, πολύ μου άρεσε αυτό που άκουσα από σένα, το τραγούδι σου, η μουσική σου, η κουβέντα σου, η παρέα σου, πέρασα καλά μαζί σου. Θα πεις, αυτά είναι ανώριμα πράγματα των παιδικών μας χρόνων.

Συμφωνώ πάρα πολύ μαζί σου και πιστεύω να έχεις καταλάβει ότι μονίμως είμαστε στα παιδικά μας χρόνια με διαφορετική μορφή. Και τώρα παιδί είσαι και τώρα θέλεις αυτό, δεν ζητάς και τώρα μια καλή κουβέντα όπως τότε που ήσουν παιδί, που έκανες το Α και το Β και το Γ στο τετράδιο με κάτι καλικατζούρες, κάτι τεράστια γράμματα;

Κρατώντας το μολύβι, λες και κρατάς σκεπάρνι με όλη τη χούφτα σου, που προσπαθούσες να μάθεις, και εγώ και εσύ, να μάθουμε να κρατάμε το μολύβι και κοιτάγαμε τη μαμά μας, το μπαμπά μας να δούμε αυτό το βλέμμα. Το βλέμμα που σου λέει: «Ωραίο, ωραίο, μπράβο παιδί μου, μπράβο λεβέντη μου, ωραίο το έκανες το α». Το α, το α που δεν βλεπόταν, ήθελες να σου πει κάποιος ότι είναι ωραίο, ήθελες να δεις αυτό το σπινθηροβόλημα.

Αυτή τη λάμψη. Στα μάτια της μάνας σου, ότι μπράβο, ωραία το έκανες το α, παιδί μου, προχώρα. Αυτό θέλει να δει και σήμερα και η δική σου ψυχή και η ψυχή του Βασίλη και η ψυχή δική μου και η ψυχή η δική σου και η ψυχή του Αγίου, με τη διαφορά ότι ο Άγιος θέλει να δει αυτό το πράγμα μόνο από τον Θεό, κυρίως από τον Θεό και από τους ανθρώπους, αλλά πρωτίστως από τον Θεό. Εμείς οι υπόλοιποι θέλουμε το Θεό, αλλά θέλουμε να ακούσουμε και κάτι δίπλα μας. Εκτός αν έχεις μάθει να ακούς το Θεό δίπλα σου. Εκτός αν έχεις νιώσει κι εσύ αυτό που ζούσε ο Κύριος και έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας μου είμαστε ένα». «Δεν είμαι μόνος, ότι ο Πατήρ μετ' ἐμοῦ ἐστί», δεν νιώθω μόνος. Αν έχεις φτάσει κι εσύ σε μια πνευματική πορεία...

Της δικής σου πνευματικής ζωής που να νιώθεις την παρουσία του Θεού, να νιώθεις ότι είσαι παιδί... Θεού, το χάρισμα αυτό της υιοθεσίας, ότι σε έχει κάνει παιδί του ο Θεός. Αν είσαι σε αυτό το επίπεδο, δεν χρειάζεσαι τον έπαινο. Αλλά επειδή δεν είσαι σε αυτό το επίπεδο, όπως και εγώ, μην ανησυχείς, μην νιώθεις άσχημα. Η πλειοψηφία δεν είμαστε, λίγοι είναι. Εμείς οι περισσότεροι, οι απλοί χριστιανοί, οι απλοί άνθρωποι αυτού του κόσμου, θέλουμε να ακούσουμε και μια καλή κουβέντα. Και ο άντρας σου θέλει να ακούσει ένα γλυκό λόγο που έχεις πολύ καιρό να του πεις και είσαι πάρα πολύ σκληρή στον έπαινο και πολύ φειδωλή και πολύ σφιχτή σε αυτό το θέμα. Δεν λες πολλά, να μην σου πάρει τον αέρα, να μην του δώσεις αυτή τη χαρά, να μην το εκμεταλλευτεί. Και στο παιδί σου δεν λες πολλά γιατί...

Εύκολα έχεις το παράπονο και την γκρίνια και τη δυσαρέσκεια έτοιμη να του πεις: «Τι είναι αυτό που κάνεις; Ποιες είναι αυτές οι παρέες; Πού έμπλεξες πάλι; Τι μαλλί είναι αυτό; Τι παντελόνι πήγες και αγόρασες, ρε παιδί μου; Τι είναι αυτά τα σκουλαρίκια, ρε παιδάκι μου;» Όλο το «τι είναι το ένα, τι είναι το άλλο». Πολύ πρόχειρη, εύκολη λύση είναι το παράπονό σου και πολύ δύσκολα να πεις μια καλή κουβέντα. Βασίλη, συμφωνείς; Βλέπω και κουνάς το κεφάλι σου. Έτσι είναι τα πράγματα και δεν τα λέω από το μυαλό μου, γιατί εγώ, καλώς ή κακώς, δεν έχω επαφή άμεση με εσωτερική ζωή σπιτιών, γιατί δεν είμαι τώρα μέσα στα σπίτια να βλέπω ακριβώς πώς περνά η μέρα. Το να πας μια επίσκεψη για μια-δυο ώρες, δεν καταλαβαίνεις πολλά. Εσείς όμως που τα ζείτε, τα βλέπετε.

Δέχομαι μηνύματα από πολλούς ανθρώπους, πολλά γράμματα, πολλά email, πολλά τηλεφωνήματα, πολλά κλάματα, κυρίως κλάματα με τέτοια θέματα.

Μου κάνει εντύπωση οι μανάδες οι οποίες ψάχνουν, ας πούμε, να μιλήσουν και είναι γλυκύτατες σε μένα στο τηλέφωνο ή σε ένα γραπτό, και τους λέω: «Θα ήθελα να ακούσω και την άλλη πλευρά, αν γίνεται, να ακούσω και το παιδί, να ακούσω και το σύζυγο. Του λες μια καλή κουβέντα; Τον ενθαρρύνεις; Τον αγαπάς; Τον τονώνεις;»

Όταν ακούσω τον σύζυγο, εκεί καταλαβαίνω ότι αυτή η φωνή, γλυκύτατη, η ευσεβής, η ευλαβική φωνή που ακούγεται στον τηλεφωνητή ή στο κινητό ή στο email, όπως της ζωγραφίζω τη φωνή στα αυτιά μου όταν διαβάζω ένα κείμενο, το ακούω και φαντάζομαι ας πούμε πράγματα, εγώ φαντάζομαι, και έρχεται η πραγματικότητα και με προσγειώνει ανώμαλα και μου λέει: «Μη φαντάζεσαι, δεν είναι έτσι, κύριε».

Που σου έστειλε το μήνυμα... Δακρύβρεχτο και το μελιστάλαχτο, σε σένα είναι έτσι, σε μένα είναι αλλιώς. Και έχει λίγο φοβηθεί, όπως λέμε, το μάτι μου. Δεν στο κρύβω αυτό, έχω λίγο φοβηθεί, γιατί λέω τώρα γιατί να μην είμαστε έτσι στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής; Ή αν δεν είμαστε έτσι, εντάξει, τουλάχιστον μην κρυβόμαστε. Να είμαστε ειλικρινείς και στους πατέρες όταν πάμε στους ιερείς, να καταθέτουμε το αληθινό κομμάτι του εαυτού μας, ότι «Πάτερ, είμαι μια παράξενη, υστερικιά, νευρική».

Φωνάζω, ταράζομαι, μου φταίνε όλα και ξεσπάω στα παιδιά μου. Και βρίζω τον άντρα μου, και βρίζω τη γειτονιά μου. Δεν μου φταίει κανείς, μου φταίνε τα προσωπικά μου. Μου φταίνε τα ψυχολογικά μου που είναι πάρα πολλά. Μου...

φταίνε τα γονίδιά μου, οι γονείς μου, η κληρονομιά μου, ό,τι έχω και δεν έχω κουβαλήσει μέσα μου, αλλά...

Τα βάζεις με τους άλλους συνέχεια που είναι μέσα στο σπίτι. Αυτή η σκληροκαρδία, αυτή η σκληρότητα κάποιων γυναικών. Και σε παρακαλώ μην πάρεις τηλέφωνο να κάνεις παράπονο, γιατί δεν απευθύνομαι σε εσένα μόνο. Όχι, και για σένα μιλάω, αλλά δεν είναι μόνο για σένα. Δεν τολμάω να πω κάτι μερικές φορές. Παίρνουν κάποιες κυρίες και λένε: «Γιατί με εκθέσατε;» Μα, λέω, αν είχα εκθέσει εσένα, θα έπρεπε να έχεις πάρει μόνο εσύ τηλέφωνο. Έχουν πάρει πολλές ακόμα κυρίες και νομίζουν ότι μιλάω για αυτές. Δεν μιλάω για κάποια συγκεκριμένη με σκοπό να εκθέσω κάποια με το όνομά της. Δεν είναι θεραπεία αυτή, δεν είναι βοήθεια. Το ζητούμενο δεν είναι να πούμε: «Ξέρεις κάτι; Η κυρία τάδε είναι αυτή που έχει όλα τα προβλήματα του κόσμου». Δεν έχεις εσύ το πρόβλημα που εγώ δεν έχω. Όλοι στο ίδιο καζάνι βράζουμε. Όλοι οι ίδιοι είμαστε. Γιατί είμαστε άνθρωποι.

Όλοι βαριόμαστε ο ένας τον άλλον, και όλοι κουράζουμε τους άλλους, και όλοι κουραζόμαστε από τους άλλους. Δεν είμαστε τέλειοι άνθρωποι, δεν παντρεύτηκες καμιά τέλεια γυναίκα, ούτε αυτή παντρεύτηκε ένα τέλειο άντρα. Η γυναίκα σου παντρεύτηκε εσένα, που δεν είσαι αγγελούδι, και εσύ έχεις τα δικά σου και αυτή έχει τα δικά της. Τι μένει να συζητάμε; Μένει να τσακωνόμαστε, αλλά να συνεχίζουμε. Θα τσακωθούμε, θα τα πούμε, θα σφαχτούμε, αλλά μέσα από αυτή τη σφαγή δεν θα έρθει ένας χωρισμός και μια απόσταση, θα έρθει πάλι μια εγγύτητα. Είναι αυτή η συμφωνία που κάναμε όταν παντρευτήκαμε. Δεν είπαμε ότι δεν θα τσακωθούμε ποτέ εμείς οι δυο, δεν είπαμε ότι δεν θα είμαστε κανονικοί άνθρωποι εμείς οι δυο. Άνθρωποι είμαστε όπως όλοι. Και αφού έχω μέσα μου νεύρα, κάποια στιγμή θα βγουν και τα νεύρα.

Θες να καταλάβεις κάποιον πώς είναι; Θα ζήσεις μαζί του, θα περπατήσεις, όπως λένε, με τα παπούτσια του, θα βάλεις τα παπούτσια του δηλαδή να μάθεις το βάδισμά του. Θα ζήσεις πώς είναι στο τραπέζι, πώς είναι στη βόλτα, πώς είναι στη θάλασσα, πώς είναι στο βουνό, πώς είναι στο εστιατόριο, πώς είναι στο γήπεδο, πώς είναι στην πλατεία.

Πρώτα είναι όλα τέλεια, εκεί δεν βλέπεις τον άνθρωπο. Όταν δούμε ο ένας τον άλλο στα αληθινά του σημεία, θα βγούνε όλα τα κομμάτια της ψυχής μας και ξέρεις, όλα τα κουβαλάμε μέσα μας, όλα. Και εσύ και εγώ έχουμε πράγματα, και επιθετικότητα και νεύρα και αντιπάθεια και ζήλια και μίσος, και τα έχουμε αυτά. Δεν τα έχουμε; Εσύ δεν έχεις; Εγώ έχω πάντως.

Ναι, έχω, και δεν είναι θέμα αν είμαι ευχαριστημένος ή λυπημένος, δεν καυχιέμαι για αυτά, αλλά δεν μπορώ να σου πω ότι δεν έχω.

Να νομίζεις ας πούμε ότι έχεις μπροστά σου έναν άφθαστο, έναν πολύ ψηλά πνευματικά ιστάμενο άνθρωπο. Όχι, είμαι κι εγώ πάρα πολύ εμπαθής, κανονικός άνθρωπος με διάφορα πάθη και αδυναμίες. Αλλά το θέμα είναι όταν θα τσακωθείς με τον άνθρωπό σου να μπορείς να συνεχίσεις να τον αγαπάς. Να μαγειρέψεις ας πούμε την άλλη μέρα. Να μην του πεις: «Τώρα να πας να φας όπου θέλεις, να πας να βρεις τη μάνα σου να σου μαγειρεύει. Τώρα να πας όπου θες, να μην έρθεις αύριο εδώ επειδή τσακωθήκαμε». Όπως και αυτός δεν θα σου πει ας πούμε ότι «Τώρα δεν σου ξαναδίνω λεφτά, να πας να βρεις λεφτά, να βγάλεις από την τράπεζα, να βρεις τα δικά σου, τις οικονομίες σου, να πας να σου δώσει η μάνα σου». Όχι, θα δίνεις εσύ λεφτά, αγαπητέ κύριε, αν κρατάς εσύ τα χρήματα. Εσύ θα συνεχίσεις να μαγειρεύεις, θα συνεχίσεις να του πλένεις. Δεν εκδικούμαστε ο ένας τον άλλο. Ψαχνόμαστε, ψάχνουμε μέσα μας τι πραγματικά μου έφταιγε...

Στον άλλον, γιατί του θύμωσα, γιατί έκανες έτσι το παιδί σου, τι σε ενοχλεί, τι σου φταίει το παιδί σου; Δηλαδή αυτό φταίει στα αλήθεια; Ο άντρας σου φταίει στα αλήθεια; Μήπως κάτι άλλο σε απασχολεί;

Προβλήματα, εγώ το ζω αυτό. Λέω συνέχεια αυτή τη λέξη «εγώ», λυπάμαι που το λέω και συγχώρεσέ με που λέω συνέχεια αυτή τη λέξη. Δεν το λέω με την έννοια του εγωισμού ότι, ξέρεις, εγώ πόσα ξέρω, αλλά επειδή γινόμαστε δέκτες πολλών παραπόνων, γκρίνιας, στεναχώριας από τους ανθρώπους και ακούμε τα προβλήματα του κόσμου, το βλέπω συνέχεια αυτό το φαινόμενο. Έχουμε πάρα πολλά προβλήματα και πολλά ψυχολογικά προβλήματα τα οποία θέλουν βοήθεια, θέλουν λύση, θέλουν άγγιγμα, θέλουν προσέγγιση. Για να λύσεις κάτι πρέπει πρώτα να το δεις, πρέπει πρώτα να το παραδεχτείς. Όσες φανουρόπιτες κι αν κάνεις, όσες αρτοκλασίες κι αν κάνεις, όσα λαδάκια κι αν αλειφθείς, όσο αγιασμό κι αν πιεις, δεν λύνονται τα θέματα έτσι. Μαγικά.

Ένα παιδί που δίνει εξετάσεις πανελλήνιες δεν μπορεί να σου πει: «Ξέρετε, φέτος όλο το χρόνο έκανα προσευχές και μετάνοιες και ελπίζω να πάω καλά». Γιατί θα το ρωτήσεις: «Έγραψες καλά στα διαγωνίσματα του χρόνου που πέρασε η χρονιά; Πώς πήγες στο φροντιστήριο; Τι βαθμούς πήρες στο τετράμηνο, στο πρώτο, το δεύτερο; Στα επαναληπτικά διαγωνίσματα πώς πήγες; Στο φροντιστήριο πώς πας;»

Έτσι δεν λέμε; Τι θα του πούμε το άλλο, ότι ξέρεις, ότι επειδή πίστευες στον Θεό και επειδή προσευχόσουν και επειδή πήγες και ταξίδεψες στο Άγιο Όρος και επειδή έχεις πάει και στα Ιεροσόλυμα πέρσι και θα πας και του χρόνου, θα περάσεις; Μα δεν γίνονται έτσι τα θαύματα αυτού του τύπου και δεν είναι και θαύμα αυτό. Έχεις πρόβλημα, θα βρεις το πρόβλημα, όπως λένε οι πατέρες, εκεί που στάζει. Από εκεί που μπήκε, λέει, το πρόβλημα, από εκεί πρέπει και να βγει. Από το ίδιο δηλαδή, μην το προσπερνάς, μην κλείνεις τα μάτια σου, μην στρουθοκαμηλίζεις.

Μην ακολουθείς την τακτική του στρουθοκάμηλου που βάζει το κεφάλι μέσα στην άμμο και επειδή... και είναι τεράστιο αυτό, η στρουθοκάμηλος, και επειδή δεν βλέπει αυτή τον κόσμο, νομίζει και ο κόσμος δεν την βλέπει. Ναι, αλλά φαίνεσαι. Το πρόβλημα υπάρχει. Επειδή εσύ κρύβεσαι και το κρύβεις, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει. Θα σε βασανίσει.

όσο το κουκουλώνεις και δεν το αντιμετωπίζεις, να πεις εγώ έχω πρόβλημα, πρέπει να δω τι μου φταίει, θέλω να ψάξω μέσα μου, και πνευματικά και θεϊκά και μυστηριακά με τα Άγια Μυστήρια της Εκκλησίας μας βεβαίως, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα κοιταχτώ και δεν θα ψάξω τον εαυτό μου τι άλλο μου φταίει, συσσωρεύονται τα προβλήματα.

Είμαστε με ψυχολογικά προβλήματα πολύ σοβαρά, μεγαλώνουν και κάνουν οικογένεια και μερικές φορές πολύ διαστικά. Γνωριμία, λίγοι μήνες αμέσως γάμο να προλάβουμε να προχωρήσει το θέμα μην φανούν και όλα και μετά αυτά τα άτομα τα οποία καθόλου δεν βοήθησαν τον εαυτό τους κάνουν μια οικογένεια η οποία μετά από λίγα χρόνια σκάει μια βόμβα μέσα σε αυτή τη σχέση και απορούν οι καλοί γείτονες και οι αγαπητοί συγγενείς και λένε μα ήταν τόσο καλά παιδιά είναι αυτό που λένε Συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες. Εγώ δεν μιλάω ότι είσαι κακός και κακή, αλλά έχεις προβλήματα, όπως και εγώ έχω. Και πρέπει να δούμε τι μας συμβαίνει, γιατί μετά θα κάνεις και παιδί. Και ένα παιδί που έχει γονείες οι οποίες δεν έχουν κοιτάξει καθόλου το ψυχικό τους υπόβαθρο, την ψυχική τους ισορροπία, δεν έχουν μάθει να διαχειρίζονται τα θέματά τους, το άγχος τους, τις ανασφάλειές τους, τα προβλήματά τους, τα παιδικά τους τραύματα.

Υπάρχει μια τάση έτσι εύκολη να τα προσπερνάμε αυτά και να τα γελοιοποιούμε λίγο, να τα συκοφαντούμε τα θέματα αυτά για να μην δώσουμε σημασία, δήθεν ότι είμαστε πολύ πνευματικοί, αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα. Θυμάμαι ένας φίλος μου μου έλεγε ότι είχε πάει στον πατέρα Πορφύριο και τον είχε ρωτήσει για κάποιον συγγενή του που είχε προβλήματα ψυχολογικά και του είπε: «Πατήρ Πορφύριος, πρέπει να πηγαίνει, παιδί μου, στο γιατρό και να παίρνει τα φάρμακά του». Λέει: «Πάτερ, ήρθα σε εσάς να κάνετε την προσευχή σας, να μας ακούσει ο Θεός». «Θα κάνω», λέει, «και εγώ προσευχή, αλλά πρέπει να πάει και στον γιατρό. Και αν, λέει, του πούνε ότι πρέπει να κάτσει και μέσα στην κλινική για τα προβλήματά του τα ψυχιατρικά, τα ψυχολογικά, τα σοβαρά, πρέπει να κάτσει». Απλώς έχουμε μάθει αυτούς τους ανθρώπους να τους

και να τους αξιοποιούμε και να τους χρησιμοποιούμε κατά... μέτρο των αναγκών μας, δηλαδή ό ,τι μας συμφέρει το παίρνουμε από τα βιβλία τους, κάποια άλλα πράγματα δεν τα συζητάμε και λέμε όχι. Ναι, αυτοί οι άνθρωποι ήταν όμως σφαιρικοί άνθρωποι. Αγκάλιασαν τον όλο άνθρωπο, δεν ήταν μονόπλευροι, σε καμιά πλευρά δεν έγερναν, κρατούσαν ισορροπίες, σωστές ισορροπίες.

Όπως όταν σπάσεις το πόδι σου, δεν πας στις εικόνες μπροστά και να ζητήσεις ένα θαύμα με σπασμένο πόδι, και πας στο γιατρό και κάνεις... βάζεις γύψο, βάζεις νάρθηκα κλπ. Έτσι, όταν έχεις προβλήματα εσωτερικά και δεν ξέρεις, είσαι μπερδεμένος, ζητάς βοήθεια. Να μάθεις να διαχειριστείς την κατάστασή σου. Βλέπεις ότι σου φταίνε όλα στο σπίτι, τσακώνεσαι, φωνάζεις, έχεις εκνευρισμό, χτυπάς, βρίζεις. Χτυπάς τα παιδιά σου. Σκίζεις τα πράγματά τους. Καταστάσεις, όπως είπα και πριν, στα καλύτερα σπίτια. Μπορείς να ακούσεις τέτοιες ιστορίες. Σε χριστιανικά σπίτια. Στο δικό σου σπίτι. Που ακούς την Κυριακή εκκλησία. Που εκκλησιάζεσαι. Που είσαι καλός άνθρωπος. Γιατί γίνονται όλα αυτά; Για να ταπεινωθούμε κι εμείς και να καταλάβουμε ότι είμαστε άνθρωποι, όπως όλοι οι άνθρωποι.

Για να μας φύγει λίγο αυτή η μεγάλη ιδέα που έχουμε καμιά φορά για τον εαυτό μας, ότι, ξέρεις, εγώ δεν είμαι σαν τους άλλους, εγώ είμαι το κάτι άλλο. Και σου λέει ο Θεός: «Τι είσαι το κάτι άλλο, ρε παιδάκι μου; Και εσύ όπως όλοι, έτσι είσαι και εσύ». Δες, λοιπόν, τα θέματά σου.

Και υπάρχουν πάρα πολλοί πνευματικοί πατέρες, από ό,τι ακούω, που, προς τιμή τους, πιστεύω, και εμένα με παραδειγματίζει αυτό και με διδάσκει, παραδέχονται και καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να κάνουν τα πάντα. Και λέει: «Παιδί μου, εδώ δεν θα σου πω εγώ, θα σου πει ο ειδικός». Όπως όταν έχεις, ας πούμε, ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας και πας στον γιατρό και πει ο γιατρός, ξέρω εγώ, τα καλαμαράκια κομμένα με το μαχαίρι. «Δεν πρέπει να ξαναφάς καλαμαράκια γιατί, ας πούμε, έχεις ουρικό οξύ. Και τα θαλασσινά αυτά, σου κάνουν οι γαρίδες και αυτά. Δεν θα ξαναγγίξεις», σου λέει ο γιατρός. Ο πνευματικός, ο ιερέας που έχει τη σύνεση και τη διάκριση, θα σου πει: «Παιδί μου, ό,τι πει ο γιατρός». Και αν μια κυρία πάει και πει ο γιατρός ότι θα πρέπει να πίνεις κάθε πρωί ένα ποτήρι γάλα οπωσδήποτε για να πάρεις αυτό το φάρμακο, και ο πνευματικός θα πάει στην άκρη και θα πει: «Αυτό το κομμάτι δεν με αφορά εμένα να μπω».

Να σε καταπιέσω και να σε κάνω εγώ ό,τι θέλω. Δεν είσαι κτήμα μου. Δεν είσαι κτήμα μου. Δεν ζούμε σε εποχή που εγώ θα σε κάνω ό,τι θέλω. Θα κάνεις αυτό που σου λέει ο γιατρός, ο οποίος επίσης δεν σε κάνει ό,τι θέλει. Αλλά εγώ έχω πιο πολύ την παγίδα να σε κάνω ό,τι θέλω, γιατί είμαι ιερέας. Και στον γιατρό πας μια φορά στο τόσο, μόνο όταν αρρωσταίνεις, ενώ στον ιερέα έχεις μια συχνή επαφή. Και εκεί υπάρχει ο κίνδυνος να εκμεταλλευτώ εγώ τη δική σου προσέλευση. Πόση λεπτότητα και πόση φώτιση από το Θεό χρειάζεται ώστε να καταλάβω ότι δεν είμαι ο εξουσιαστής σου, δεν είμαι ο κυβερνήτης της ζωής σου. Ο κυβερνήτης που μας οδηγεί στο λιμάνι του θελήματός του είναι ο ίδιος ο Θεός, είναι ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός.

Στον οποίο οφείλω να σε στρέφω, στον οποίο οφείλω να σε κάνω να προσκολληθείς, τον οποίο πρέπει να αγαπήσεις, απ' τον οποίο πρέπει να πάρεις δύναμη στα πόδια σου να πατήσεις και να μάθεις να περπατάς. Και όταν βλέπω ότι δεν περπατάς, να σε μάθω να στέκεσαι στα πόδια σου για να πας εκεί όμως, όχι να κολλείς πάνω μου. Και όταν μάθω ότι τα πόδια σου, τα σωματικά πόδια, έχουν πρόβλημα, θα σου πω: «Πήγαινε στον ορθοπαιδικό». Έτσι, όταν μάθω ότι έχεις προβλήματα τα οποία είναι ψυχικής φύσεως, νευρολογικής φύσεως, ψυχιατρικής ανάγκης για βοήθεια, θα σου πω: «Δεν μπορώ εγώ να τα κάνω αυτά». Μπορεί κάποιοι Άγιοι να μπορούσαν, μπορεί κάποιοι Άγιοι και τώρα ίσως να μπορούν. Αυτοί ναι, αλλά ένας απλός άνθρωπος, ένας απλός κληρικός δεν μπορεί να λέει: «Θα κάνεις ό,τι σου πω εγώ».

Για τέτοια θέματα, μόνο αν έχεις παρρησία στον Θεό μπορείς να πεις στον άλλο με σιγουριά ότι θα κάνεις αυτό που σου λέω εγώ και μην φοβάσαι τίποτα. Ο ίδιος ο πατήρ Πορφύριος, που είπα πριν ότι συνέστησε να πάει στον γιατρό εκείνος ο άνθρωπος και να πάρει φάρμακα, ψυχοφάρμακα, και να πάει και στην κλινική κ.λπ., με την ευχή του, ο ίδιος είχε πει σε μια γνωστή κυρία μου, που της έλεγαν οι γιατροί να κάνει επέμβαση για καρκίνο, της λέει: «Δεν θα κάνεις καμία επέμβαση και δεν θα πάθεις τίποτα». Αλλά αυτός έβλεπε. Αυτός έβλεπε. Αν βλέπεις, βεβαίως θα το πεις. Αν είσαι θεοφόρος, αν είσαι άνθρωπος που... Της είπε: «Δεν θα πάθεις τίποτα». «Μα, πάτερ, οι γιατροί είπαν ότι αν δεν κάνω, σε 8 μήνες θα πεθάνω». «Θα ζήσεις», λέει, «δεκαετίες ολόκληρες. Μην ανησυχείς». Όταν είσαι τέτοιος άνθρωπος, παίρνεις τον άλλο στην πλάτη σου και στην ευθύνη σου και τον σώζεις.

τον λυτρώνεις. Και αυτό φαίνεται εκ του αποτελέσματος. Πράγματι, η κυρία αυτή ζει ακόμα, δεν έκανε την επέμβαση, είναι φαρμακοποιός κάπου στην Ελλάδα και ζει ακόμα. Και έχουν περάσει τόσα χρόνια. Άλλα όμως πολλά περιστατικά, δυστυχώς συμβουλεύουμε τους ανθρώπους με έναν τρόπο καταπιεστικό και τους λέμε θα κάνεις αυτό που σου λέω εγώ επειδή... Τι επειδή, μπορούμε να πούμε κι εμείς αυτή τη φράση. Επίσης, επειδή μου το είπε ο Θεός. Μας το είπε εμάς ο Θεός. Αν μας το είπε ο Θεός, εγώ δεν έχω τέτοια αίσθηση για μένα. Θα μου πει κανείς, καλά κάνεις, εσύ είσαι ένας ανάξιος και αμαρτώλος. Ναι, μα αυτό σου λέω, μιλώντας για μένα δεν τολμώ να πω. Ο άλλος όμως που τόλμεσε και είπε, επειδή έλεγε ότι εγώ δεν είμαι ο οποίος και ο οποίος, εγώ ξέρω τι σου λέω, θα πάρεις αυτόν και θα παντρευτείς. Τέρμα. Είναι από τον Θεό.

Ωραία, και το μαρτύριο που τώρα περνάει αυτή η οικογένεια, παράδειγμα, το μαρτύριο, το αταίριαστο των χαρακτήρων, το δράμα αυτής της οικογένειας; Δεν μιλάω για μία, δεν μιλάω για την Ελλάδα, δεν μιλάω για το εξωτερικό, δεν μιλάω για την Αγγλία, για την Αμερική, για τη Γερμανία, για την Κύπρο. Είναι στοίβες τα γράμματα που έχω, και δεν λέω ψέμα, είναι πακέτα ολόκληρα σε ντοσιέ που έχουν έρθει από όλο τον κόσμο. Και λένε αυτό το πράγμα: ότι κάναμε υπακοή και κάναμε αυτό που μας είπε ο πνευματικός μας και τελικά δεν γίνεται αυτή η κατάσταση. Και λέω τώρα εγώ: «Τι θέλετε;» «Να μας πείτε εσείς τι θα κάνουμε». Μα ακριβώς είναι σαν να ζητάς να διαιωνίσω αυτό το πρόβλημα. Δηλαδή προσκολλήθηκες κάπου και τώρα λες: «Όχι, δεν θέλω να προσκολληθώ εκεί, θέλω να προσκολληθώ αλλού». Μα το θέμα είναι ακριβώς να μην προσκολληθείς, να δεις με νηφαλιότητα τη ζωή σου, με ψυχραιμία τα θέματά σου και να αποφασίσεις.

Με τη βοήθεια του Θεού, με τη βοήθεια του πνευματικού, με την φωτισμένη προσευχή, με τη φωτισμένη του γνώμη, αλλά την απόφαση θα την πάρεις εσύ. Εγώ, ξέρεις τι θα κάνω; Εννοώ, ο κάθε πνευματικός, όταν μπροστά έχεις ένα σύννεφο, έρχεται ο πνευματικός και επειδή δεν βλέπεις από την ομίχλη που είναι το σύννεφο μπροστά, φυσάει και φυσάει, φεύγει το σύννεφο και σου λέει: «Παιδί μου, βλέπεις τώρα; Κάτσε να φυσήξω λίγο ακόμα, όμως να δεις μπροστά τι βλέπεις». Τι βλέπεις; Εσύ θα δεις. Θα πάρεις την ευθύνη της ζωής σου. Ώστε ό,τι και να γίνει, να το χαρείς. Και αν αποτύχεις, και εκεί ακόμα να πεις: «Απέτυχα γιατί δοκίμασα. Γιατί πάλεψα. Γιατί επέλεξα. Έκανα μια επιλογή και απέτυχα». Γιατί είπε κανείς ότι οι επιλογές όλων, όλες μας οι επιλογές θα είναι πετυχημένες;

Καταλαβαίνεις; Δηλαδή είναι κακό να κάνεις ένα λάθος στη ζωή σου; Ποιος είναι αυτός που εγγυάται και έχει τη μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του ότι θα κάνει μια κίνηση που δεν θα έχει ποτέ λάθη στη ζωή του; Αυτό είναι θέμα παράκλησης στο Θεό. Παρακαλάμε το Θεό. Το έχουμε σαν ευχή και λέμε: «Κύριε, σε παρακαλώ, βοήθησέ με να μην κάνω λάθος». Ε, δεν κάναμε; Κάναμε. Εδώ άλλοι λιώνουν στην προσευχή και κάνουν όλο λάθη. Κάνουν επιλογές που τους βγαίνουν ανάποδα από ό,τι περίμεναν. Πόσο μάλλον να στα φορτώνει ο άλλος μετά, αυτές τις επιλογές να είναι επιλογές άλλου. Γιατί η δική σου ζωή είναι αυτό που λέει «φροντίζουμε πριν από σας για σας»; Όχι, εδώ πέρα δεν είναι να πάρω τέντες για το σπίτι μου ή να βάλω κλειδαριές ή να βάλω συναγερμό. Να φροντίσεις εσύ για μένα πριν από μένα; Εδώ είναι η δική μου ζωή. Είναι η ζωή σου. Είναι η επιλογή σου.

Πριν μέρες ένα μήνυμα λέει: «Σας παρακαλώ, δεν ξέρω αν θα πρέπει να κάνω οικογένεια ή να μην κάνω, να γίνω μοναχός ή να γίνω ιερέας, να μείνω στον κόσμο, να πάω στο Άγιο Όρος, να πάω στην ιεραποστολή». Ωραία, και τι περιμένεις από μένα; «Να μου πείτε τι να κάνω». Αυτό που έχουμε ανάγκη όλοι να κάνουμε. Και δεν κατηγορώ που το λέω, γιατί και εγώ το έχω ανάγκη πολλές φορές.

αυτό που σου έλεγα, το παιδάκι το μικρό θέλει να του πει η μαμά του μπράβο Θέλει να του πει η μαμά του ότι πάει καλά Ε ναι αλλά κάποια στιγμή... Αυτό το παιδάκι θα μεγαλώσει και οι άνθρωποι του Θεού πρέπει να βοηθάνε ο ένας τον άλλον να μεγαλώνει, να ωριμάζει. Και αυτό φυσικά δεν θα γίνει με κακία, ούτε με κοφτό τρόπο, ούτε με σκληροκαρδία, αλλά πρέπει να γίνει. Και τι θες λοιπόν, εγώ θα σου πω τι νιώθεις, εγώ θα σου πω την κλίση σου. Εγώ θα προσευχηθώ στον Θεό να φωτίσει το νου σου, να έρθει φως Χριστού.

Φως Χριστού φαίνει πάσι. Εγώ αυτό θα λέω για σένα: Φως Χριστού φαίνει πάσι. Και όταν λέω το «πάσι», δηλαδή σε όλους. Πώς λέμε «ειρήνη πάσι», ειρήνη σε όλους. Αυτό θα πει το «πάσι». Το ξέρεις αυτό το «πάσι» πώς γράφεται; Αν σου πω πώς γράφεται το «πάσι»... Δεν μιλάμε σε εσάς, αγαπητέ κύριε φιλόλογε. Ξέρουν πολλοί ότι γράφεται με γιώτα, άλφα και γιώτα και περισπωμένη, έτσι; Αλλά πάρα πολλοί δεν ξέρουν τι θα πει «πάσι», «ειρήνη πάσι». Θα πει ειρήνη σε όλους, είναι οι πάντες, των πάντων. Μετά είναι της πάση και πασών, το θηλυκό. Λοιπόν, και τους πάντας, οι αιτιατικοί. Ειρήνη λοιπόν σε όλους. Και εγώ αυτό θα λέω: ειρήνη και φως να έρθει στην ψυχή αυτού του ανθρώπου που δεν ξέρει τι να κάνει.

Δεν το υποτιμώ. Και εγώ και εσύ και όλοι μας περνάμε στιγμές μεγάλων αδιεξόδων που δεν ξέρουμε τι να διαλέξουμε. Αλλά εκείνη τη στιγμή σωτήρας μας και ευεργέτης μας δεν είναι ο άνθρωπος που θα έρθει να αναλάβει την ευθύνη της δικής μας επιλογής και της δικής μας ζωής. Είναι αυτός που θα έρθει και θα μας πει: «Θα είμαι δίπλα σου, θα είμαι μια παρουσία αγάπης, παρουσία προσευχής, μια παρουσία στήριξης. Αλλά εσύ θα ενεργοποιήσεις το θέλω σου, την εσώτατη επιθυμία σου, τον πόθο της καρδιάς σου. Εσύ θα ακούσεις μέσα σου τι θα κάνεις και θα το χαρείς. Και αν βγει λάθος, θα έχεις να λες τουλάχιστον ότι δοκίμασα όμως και έκανα λάθος». Υπάρχει παιδάκι που έχει γράψει την αλφαβήτα αμέσως σωστά; Έγραψε κανείς ποτέ το άλφα για μία μόνο φορά και μετά να πάει στο β και τελειώσαμε;

τετραδιάκια χαλάσαμε, πόσες μουτζούρες κάναμε, έτσι είναι όλη η ζωή, με λάθη είναι. Με λάθη είναι. Απλώς κάποιοι άνθρωποι έχουν την ψευδέστηση, τη μεγάλη εικόνα για τον εαυτό τους, ότι εδώ δεν θα κάνουμε ποτέ λάθη, δική μας η παρέα δεν κάνει ποτέ λάθη. Εγώ δεν το έχω αυτό, δεν το έχω ζήσει στον εαυτό μου, γιατί έχω κάνει πάρα πολύ λάθη. Και θυμάμαι πάλι τον κύριο Γανωτή που σας λέω αυτή η φράση του, δίδαξε πολύ είναι κάποιοι άνθρωποι που τους ξέρεις λίγο στη ζωή, σου έχουν πει δυο τρεις φράσεις αλλά αυτές οι φράσεις σφραγίζουν σφραγίζουν την ψυχή σου του λέω ποιος είναι ο μεγαλύτερος δάσκαλός σας γέροντας, πνευματικός πατέρας ποιος σας δίδαξε ποιος σας ωφέλησε και μου λέει ο μεγαλύτερος δάσκαλός μου λέει είναι τα λάθη μου τα λάθη που έχω κάνει

Έκανα πολλά λάθη, πολλές αποτυχίες, και αυτά με δίδαξαν, και αυτά με ωρίμασαν, και αυτά με ξύπνησαν, και αυτά με έκαναν να έχω τώρα μια σοφία, να μπορώ να μιλήσω και να πω κάτι. Όχι πάλι να πω όμως αλάθαστα πράγματα, γιατί και τώρα εγώ αν στα πω και τα εφαρμόσεις, μπορεί στη δική σου τη ζωή πάλι να γίνουν λάθη. Δεν τη γλιτώνουμε, λάθη θα γίνονται στη ζωή μας. Αλλά θα γίνονται κατόπιν προσευχής. Και όσο κι αν αυτό φαίνεται οξύμωρο, και όσο κι αν αυτό φαίνεται βέβηλο έτσι που στο λέω και βλάσφημο, δεν είναι βλάσφημο. Είναι η προσευχή που σου λέει ο Θεός: «Ωραία, προσευχήθηκες, αλλά μην έχεις την έπαρση ότι τώρα θα σου πάνε και όλα καλά επειδή προσευχήθηκες. Ωραία, θα κάνεις αγώνα, και ο αγώνας έρχεται και μέσα από προβληματάκια που θα σου στείλω, τα οποία εσύ τα βλέπεις ως αποτυχίες». Δεν είναι αποτυχίες, είναι μέσα στον αγώνα και αυτά.

Ο πατήρ Ιωσήφ ο Ησυχαστής, εκεί στο βιβλίο που λέει ότι κάνανε προσευχή σε ποιο μέρος του Αγίου Όρους να πάνε, πήγαινε από το ένα στο άλλο. Εκεί στη Νέα Σκήτη που ήταν, στη Μικρή Αγία Άννα, δεν θυμάμαι τα μέρη γιατί είχε πάει σε πάρα πολλά, μετακόμιζε από το ένα στο άλλο. Και λέει λοιπόν, έκανε προσευχή, λέει, και τον φώτισε ο Θεός ένα βράδυ μέσα, είδε ένα αποκαλυπτικό φως και του είπε: «Θα πας εκεί». Ωραία, περνάς τρεις σελίδες στο βιβλίο και μετά λέει, εκεί που πήγε, λέει, πειρασμοί, προβλήματα, δυσκολίες, αναστάτωση, και κατάλαβε, λέει, ότι ήταν λάθος επιλογή. Άκου τώρα, γυρίζω λίγες σελίδες πίσω να δω, να κάνω τη σύγκριση. Και έλεγε πριν, έκανε προσευχή και τον φώτισε ο Θεός να πάει εκεί. Και λέω μέσα μου: «Καλά ρε παιδάκι μου, πάτερ μου, συγγνώμη».

Συγγνώμη, είπες ότι εκεί προσευχήθηκες να σε φωτίσει ο Θεός. Πας πιο πέρα, ήταν όλα αναποδιές. Τότε τι προσευχή ήταν αυτή; Σε φώτισε ή δεν σε φώτισε ο Θεός;

Καταλαβαίνεις τι σου είπα; Και στα καλύτερα σπίτια συμβαίνουν τα πάντα. Και στους καλύτερους ανθρώπους και στους μεγάλους αγίους. Προσεύχονται όχι επειδή δεν θα συμβεί τίποτα κακό στη δική τους ζωή. Περιπέτειες, αναποδιές, προβλήματα κλπ. Αλλά θέλουν το Θεό μέσα σε όλα όσα κάνουν. «Κύριε, και μέσα στα λάθη μου και μέσα στις λάθος επιλογές μου να είσαι εσύ». Η

Η απορία μου βέβαια ήταν ισχυρή. Έλεγα: «Πώς είναι δυνατόν να σου λέει ο Θεός ο ίδιος μια απάντηση και αυτή η απάντηση να σε οδηγεί μετά από λίγο καιρό σε τόσο μεγάλη αναστάτωση που κλονίζεσαι και λες: “Πάμε να φύγουμε από εδώ, λάθος ήταν”;» Δηλαδή κοιτάς στον Χριστό και του λες: «Κύριε, δηλαδή συγγνώμη, αυτό που μου είπες προχτές δεν ίσχυε; Γιατί δεν σου είπα, ας πούμε, τι φαγητό να φάω αύριο και να μου πεις: “Εντάξει, και τι έγινε για μια μέρα;” Εδώ μου πες να μετακομίσω, να πάρω τα πράγματά μου, να κάνω νέο σπίτι, και μετά μου λες: “Σήκω, φύγε από εδώ”;» Ναι, αυτό σου λέω.

Γίνονται τέτοια. Γι' αυτό πάρε την ευθύνη της ζωής σου στα χέρια σου, δυνάμωσε σιγά σιγά, ωρίμασε. Αν δεν το αντέχεις, δεν πειράζει, κάνε αυτό που μπορείς. Δεν αλλάζει και με το ζόρι ο κόσμος, ούτε κι εγώ θα σε αλλάξω, γιατί ούτε κι εγώ έχω αλλάξει μέσα μου σε τίποτα φοβερά πράγματα. Αλλά μερικά τα βλέπεις και λες... Εμένα πάντως πολλοί άνθρωποι στη ζωή με βοήθησαν αφήνοντάς με να κάνω λάθη, βλέποντας από πριν τα λάθη, και δεν με τρομοκράτησαν. Θυμάμαι ρώτησα κάποιον μια φορά, του λέω: «Καλά, αφού έβλεπες ότι αυτό που πάω να κάνω ήταν λάθος και το ήξερες, γιατί δεν μου το έλεγες;» Μου λέει: «Εκείνη την ώρα δεν θα το καταλάβαινες. Σε έβλεπα. Λέω ότι είχες μια δυσκολία να το καταλάβεις και δεύτερον έβλεπα ότι είχες πολλή επιθυμία να κάνεις αυτή την επιλογή και αυτή την κίνηση εκείνη τη χρονική στιγμή. Και πάλι το κάνεις και έχει ο Θεός».

Μου λέει: «Και αυτό, ελπίδα στον Θεό. Ας το δοκιμάσεις». «Μα», λέω, «έγινε λάθος». «Ε, τι έγινε που έγινε λάθος; Το διορθώνεις». Και άμα το καταλάβεις αυτό, χαλαρώνεις και με τον εαυτό σου και με τους άλλους και

αποκτάς μια καλοσύνη και μια επιείκεια και τους βλέπεις όλους καλούς και λες: «Ρε παιδιά, τι έγινε; Έχετε κάνει κάνα λάθος;» «Ου, πολλά». Και εγώ έχω κάνει λάθη. Και ο ένας ανέχεται τον άλλον μετά και βλέπουμε ότι μας συνδέουν πάρα πολλά πράγματα και κυρίως μας συνδέουν οι αναποδιές μας, τα προβλήματά μας. Με δίδαξε πολύ, το '90 σε μια κατασκήνωση στην Καλαμάτα ήταν ένας αρχηγός κατασκήνωσης και μου είπε, όχι αρχηγός, ένας άλλος υπεύθυνος άνθρωπος πνευματικός της εκκλησίας, ώριμος, και μου λέει: «Έχω κάνει πάρα πολλά λάθη».

Και σε παιδιά, λέει, έχω κάνει ζημιά με αυτά που τους έλεγα. Έχω κάνει λάθη, λέει. Νόμιζα ότι κάνω το σωστό, αλλά τελικά αποδείχτηκε ότι έκανα λάθη, και με δίδαξε πάρα πολύ. Έπεσε στα μάτια μου με αυτό που είπε και ταυτόχρονα ανέβηκε πάρα πολύ. Έπεσε στα μάτια μου γιατί τον θεωρούσα αυθεντία. Αλλά ανέβηκε πάρα πολύ επειδή με χαλάρωσε και είπα μέσα μου: «Αφού ο κύριος Τάδε έκανε λάθη και όμως είναι σπουδαίος άνθρωπος».

Πει ότι και οι σπουδαίοι άνθρωποι κάνουν λάθη. Άρα και εσύ, αγαπητή μου κυρία, που είσαι τόσο καλή, έχεις και εσύ τα νεύρα σου. Εντάξει, δεν πειράζει, έχεις και εσύ τα νεύρα σου. Και πολλοί καλοί άνθρωποι μπορεί να έχουν τα νεύρα τους. Μην προσπαθείς να τα καταπιέζεις, ότι «εγώ δεν έχω τίποτα, οι άλλοι φταίνε, εγώ δεν παραδέχομαι τίποτα για μένα». Παραδέξου και θα πεις: «Ναι, είμαι αυτό που μου λέγει μια κυρία, είμαι υστερικιά, είμαι υστερικιά και ξεσπάω στα παιδιά μου».

Τι λες; Πόσο πολύ σ' αγαπώ!

Είσαι υστερικιά και δεν σε αγαπώ καθόλου όταν δεν είσαι καθόλου υστερικιά και είσαι η άψογη κυρία, η άψογη χριστιανή που δεν κάνεις ποτέ λάθη, που είσαι πάντα σε φόρμα, που είσαι πάντα νηφάλια, γαλήνια, μέχρι να σου πατήσουν λίγο, όπως έλεγε ένας, την ουρά. Όταν σου πατήσουν λίγο την ουρά εκεί που σε πονάει, όχι φυσικά μπροστά μου, αλλά όταν λείπω εγώ και όταν λείπουν αυτοί που σε χειροκροτούν όταν τους έχεις ανάγκη, αλλά είσαι μέσα στο σπίτι, στις ιδιωτικές στιγμές, με τα παιδιά, με την πεθερά, με τους γείτονες, με τα αδέρφια, τα ξαδέρφια, τότε αυτή η χαμογελαστή ευλαβική κυρία βγάζει κάτι νύχια και κάτι λόγια και λες: «Πού πήγε όλη αυτή η μαζεμένη ευλάβεια και καλοσύνη; Πού πήγε; Πού χάθηκε;»

Γίνονται για το καλό μας. Όλα γίνονται για να καταλάβουμε ποιοι είμαστε. Όλα γίνονται για να αποκτήσουμε μια αυτογνωσία. Αυτή την απάντηση μου είχε δώσει ο πατήρ Παΐσιος στο Άγιο Όρος το 1990 όταν τον είδα. Ευχαριστώ, Βασίλη, στο μεταξύ, για τα μουσικά διαλείμματα που έχεις βάλει. Ευχαριστώ και για το μουσικό διάλειμμα που θα βάλεις και τώρα, το τελευταίο, πριν πω αυτά που έχω να πω. Το 4118602.

Με το πρόθεμα εννοείται 210-4118-640 είναι τα τηλέφωνα του σταθμού. Και Βασίλη, βάλε κάτι από τα δικά σου τα ωραία που έχεις βγάλει. Ο Βασίλης έχει βγάλει πάρα πολύ ωραία CD, τα «Μπλουζ της ψυχής μου», τα «Μπλουζ ήχου πλαγίου», άλλα CD με βυζαντινή μουσική στα αγγλικά για αγγλόφωνους και όσους ζουν στο εξωτερικό, για φίλους και γνωστούς, και άλλη δική του μουσική πανέμορφη. Ευχαριστώ πάρα πολύ για τις ευχές που δίνετε και την ωφέλεια που λέτε ότι παίρνετε από τα δύο βιβλία που έχουμε βγάλει, το «Δυνάμωσε την ψυχή σου».

Και το «Αγάπη για πάντα» που είναι γραμμένοι σε κάποιες εκπομπές από τα θεάτα περάσματα σε κείμενο, σε λόγο. Σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια. Η εκπομπή αυτή θα αναμεταδοθεί σε λίγες ώρες και μέρες, μάλλον, και θα υπάρχει και στο διαδίκτυο, ψάχνοντας να την βρεις. Μετά το τελευταίο μουσικό διάλειμμα του Βασίλη θα σου πω τι μου είχε πει ο πατήρ Παΐσιος ότι είναι πολύ βασικό για να καταλάβουμε το Θεό και την ταπείνωση και σχετίζεται με όλο αυτό το πακέτο που σήμερα συζητάμε.

Πολύ ωραίο, Βασίλη, πολύ ωραίο, σε ευχαριστώ πάρα πολύ. Είσαι στις επιλογές σου, δεν μετανιώνω που σε έχω διαλέξει ως βοηθό και συνεργάτη μου. Λοιπόν, όταν είχα δει το 1990 τον πατέρα Παΐσιο και τον ρώτησα πώς μπορούμε, του λέω, πάτερ, να αποκτήσουμε ταπείνωση, υποτίθεται ότι εμένα με απασχολούσαν τα υψηλά ζητήματα της ταπείνωσης. Λέμε τώρα, μικρό παιδί, απλώς λέμε, το είπα για να πω και εγώ την εξυπνάδα μου. Γιατί αν μου λέει κανείς τι είναι ταπείνωση, δεν θα ξέρω. Και μου λέει αρχικά, μου είπε ένα αστειάκι σαν παράδειγμα. «Να κάνουμε», λέει, «μια πορεία στο Σύνταγμα, ρε παιδί μου, πρέπει. Και να κρατάμε», λέει, «πλακάτ και να γράφουν: Κάτω οι γραμματικοί». Και του λέω: «Πάτερ, δεν κατάλαβα τι σχέση έχει αυτό με την ταπείνωση». «Ε, πώς», λέει, «δεν έχει; Ξέρεις τις προσωπικές αντωνυμίες; Είναι», λέει, «οι γραμματικοί αυτοί που έχουμε στην Ελλάδα, εμείς οι Έλληνες». Του λέω: «Τι έχει;»

«Οι γραμματικοί», του λέει ο πάτερ, «πες μου τις προσωπικές αντωνυμίες, ποιες είναι;» «Είναι αυτές που λένε εγώ, εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί». «Μα μπράβο», λέει, «είδες πώς ξεκίνησες; Εγώ, αμέσως, είπες εγώ. Το πρώτο που είπες ήταν το εγώ. Οι γραμματικοί», λέει, «φταίνε, να έχει το εγώ πρώτο πρώτο. Πρέπει να φύγει από εκεί, να πάει τελευταίο», λες, «στη σειρά, να λέμε πρώτα εσύ, αυτός, εμείς, εσείς, αυτοί, εγώ. Στο τέλος το εγώ. Αυτό», λέει, «να γράφει η πορεία μας στο Σύνταγμα, κάτω η γραμματική». Δεν το έχω δει αυτό στα βιβλία που βγήκαν έως τώρα για τον πατέρα Παΐσιο. Και δηλαδή σαν παράδειγμα δεν το έχω διαβάσει, και μου το είχε πει και μου άρεσε πάρα πολύ. Και μετά μου λέει: «Να σου πω», λέει, «και πιο πνευματική απάντηση», λέει, «τώρα, πιο εκκλησιαστική καθαρά».

Ότι την ταπείνωση θα την αποκτήσουμε με την αυτογνωσία. Μια λέξη και πνευματική, αλλά και ψυχολογική. Ψυχολογική και επιστημονική, μια λέξη που τα αγκαλιάζει όλα. Να καταλάβω τον εαυτό μου, να καταλάβω τον αληθινό εαυτό μου, τον άνθρωπό μου, αλλά πρώτα τον εαυτό μου. Γιατί αν καταλάβω τον εαυτό μου θα νιώσω και εσένα, γιατί κι εσύ κάπως έτσι είσαι. Όπως βαριέμαι εγώ με τους ανθρώπους συνέχεια να μιλάω, όπως και εγώ μπορώ να νευριάσω με κάποιον, έτσι και εσύ. Αν καταλάβω ότι εγώ είμαι νευρικός, θα νιώσω και ότι εσύ είσαι νευρικός και θα σε συγχωρώ και θα σε νιώθω. Αν καταλάβω ότι τώρα εγώ ζηλεύω επειδή νιώθω μειονεξία, τώρα εγώ έχω φθόνο επειδή φοβάμαι, τώρα εγώ έχω οργή. Όταν καταλαβαίνω το εγώ μου, τις δυνάμεις που μέσα μου παλεύουν, τις επιθυμίες μου, τι με σπρώχνει εδώ, τι με σπρώχνει εκεί, θα νιώσω και εσένα και θα καταλάβω και εσένα.

Όσα κάνουμε και ματώνουμε μεταξύ μας, έτσι ξεκίνησα σήμερα, πως είμαστε σκληροί ο ένας στον άλλον, ξεκινάνε από άγνοια, πολύ μεγάλη άγνοια των δικών μας εσωτερικών θεμάτων.

Δεν ξέρουμε τον εαυτό μας. Κρυβόμαστε λες και δεν υπάρχει πρόβλημα. Κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας για πάρα πολλά πράγματα. Ούτε που... ούτε που αγγίζουμε θέματα ουσιαστικά και άλλα λέμε ότι μας απασχολούν και άλλα πραγματικά μας απασχολούν. Θυμάμαι την κυρία που απασχολείται για τη σωτηρία του σύμπαντος κόσμου και για το πότε θα γίνει το τέλος του κόσμου και αν τώρα σε λίγο θα γίνει ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος, και στο σπίτι τους ζούνε τον τρίτο παγκόσμιο εδώ και χρόνια. Δεν μιλάει με τα παιδιά της, με τον άντρα της, με την πεθερά της και σου μιλάει μετά για το πότε θα γίνουν τα αποκαλυπτικά σημεία. Μα λέω, υπάρχει πιο αποκαλυπτικό

το δικό σου το σπιτικό; Αυτό δεν θα σε απασχολήσει; Δηλαδή σε απασχολεί τι θα γίνει στο σύμπαν και στην οικουμένη; Μέσα στη στέγη του σπιτιού σου, κάτω από τη στέγη αυτή τη μικρή, εκεί γιατί δεν μπορείς να δεις ποιες προφητείες επαληθεύονται επιτέλους; Αυτό εννοώ, δεν βλέπουμε τι πραγματικά έχουμε ως πρόβλημα της ζωής μας. Αλλού εστιάζουμε, άλλα λέμε, και η στεναχώρια είναι ότι όλα αυτά γίνονται μέσα στην Εκκλησία, κάτω από τη σκέπη του Θεού, μέσα στον χώρο τον ιερό αυτό του ναού και στα πέριξ του ναού. Είμαστε άνθρωποι του Θεού, ε! Δεν θα πρέπει να είμαστε οι πιο γνήσιοι, οι πιο αληθινοί, οι πιο ψαγμένοι με την έννοια του ειλικρινούς ανθρώπου που δεν συμβιβάζεται; Υπάρχουν άλλοι που είναι πιο τίμιοι από μας, πιο αυθεντικοί, πιο γνήσιοι.

Δεν πατάνε ποτέ στην εκκλησία και το λένε μερικοί. Μου λέει να τελειώσω ο Βασίλης γιατί πέρασε η ώρα, και με συγχωρείτε κιόλας. Μου λέει για ένα παιδί που πέθανε στη Βόρεια Ελλάδα, νέο από καρκίνο, και πήγαν λοιπόν χιλιάδες, πόσες, δυο χιλιάδες λέει, πήγε πάρα πολύς κόσμος λέει, από όλη την περιοχή. Και εγώ αμέσως να πω την κουβέντα μου σε κάποιον που μου το είπε: «Ήτανε πολύ της Εκκλησίας;» Μου λέει: «Όχι, καθόλου δεν ήταν της Εκκλησίας, αλλά είχε κάτι», λέει, «που παρ' όλα αυτά έκανε όλο τον κόσμο να πάει κοντά του». Και μαζεύτηκα στην άκρη και τότε μου κακοφάνηκε γιατί λέω, δηλαδή δεν ήτανε δικός μας, όπως λέμε δικοί μας άνθρωποι είναι αυτοί. Όχι, αγαπητέ μου. Τι είπε ο Χριστός μας; Ότι καμιά φορά άλλοι μας δίνουν μαθήματα γνησιότητας, ταπείνωσης, ειλικρίνειας, αυτογνωσίας και θεογνωσίας τέτοιου είδους που εμείς δεν μπορούμε να την υποπτευθούμε.

Μια ταπείνωση μας χρειάζεται και είμαι σίγουρος ότι αυτή η εκπομπή δεν κάνει τίποτα, γιατί η απόδειξη είναι ότι τόσα χρόνια ακούς την εκπομπή και ακόμα στο σπίτι σου τα προβλήματα υπάρχουν. Και το κατάλαβα ήδη από τα τηλέφωνα που έχεις πάρει ως τώρα και από τα email που έχεις στείλει ως τώρα, είναι μια απόδειξη. Και μια κοπέλα το έγραψε, λέει: «Σας ακούω, λέει, κλαίω, συγκινούμαι, κάνω ένα “Κύριε ελέησέ με”, δεν μπορώ να κάνω και πολλά».

Το παραδέχομαι και είναι ωραίο αυτό. Μια ταπεινή παραδοχή, μια ταπεινή αποδοχή της αδυναμίας μου και εξήτηση του ελέους του Θεού, για να φανεί ότι η δύναμη του Θεού πράγματι τελειούται εν ασθενεία. Καταλαβαίνεις αυτά τα αρχαία; Ο Θεός εργάζεται μέσα από τη φτώχεια μας και την ταλαιπωρία μας. Λοιπόν, να αγαπάς τον άντρα σου, να αγαπάς τα παιδιά σου, να μιλάς πιο γλυκά, πιο ταπεινά. Μη μουτρώνεις, μη πεισματώνεις και να μην λες τόσα πολλά «μη», όσα είπα εγώ τώρα. Αυτά τα «μη», αλλά έτσι πρέπει να στα πω. Να αλλάξουμε σε μερικά πρακτικά πραγματάκια. Μη πληγωνόμαστε και μη ματώνουμε μες στα σπίτια μας, εντάξει; Να κρατήσεις και το πρακτικό. Καλή δύναμη, καλή συνέχεια. Βασίλη, πάρα πολύ σε ευχαριστώ. Ευχαριστώ τη Φίβη για τα τηλέφωνα που απαντάει και δέχεται τα μηνύματά σας. Ευχαριστώ πάρα πολύ για την αγάπη σου. Χαιρετώ όλους, όπου κι αν είστε.

Καλή συνέχεια, θα τα ξαναπούμε την επόμενη εβδομάδα. Χαίρετε, αγαπητοί μου φίλοι.